محاسبه نفس سه عنصر اصلي دارد كه مي توان گفت: عنصر اول آن به قبل از حج و عنصر دوم، به دوران اعمال حج و سومي به دوران بازگشت به وطن مربوط مي شود و عنصر چهارم معاقبه يا معاتبه (مجازات كردن يا مذمت نمودن) است.

1 . مشارطه: در اين مرحله، انسان با خدا و نفس خود شرط هايي مي بندد و به وفاي آن تعهد مي دهد; مثلا وقتي مي خواهيم به حج مشرف شويم ، آنچه از مناسك ياد مي گيريم ، در حقيقت، مواد مشارطه با خداست.

2 . مراقبه: در اين مرحله، به آنچه تعهد داده ايم در محل ها و مناسك حج، عمل مي كنيم و مراقب اداي صحيح آن هستيم و اين همان مراقبت بر مشارطه است. ضمانت اجرايي مراقبت اين است كه اگر در موردي خلافي صادر شد، خود را با ذبح يك قرباني جريمه مي كنيم و اين همان معاقبه است.

3 . محاسبه: در اين مرحله، مشارطه را حسابرسي مي كنيم: آنجا كه خلافي انجام نشده، خوشحاليم و اگر خلافي پديد آمده، آن را جبران، و براي اين قصور كيفري درنظر مي گيريم. ممكن است برخي براي جبران خلاف، چند ركعت نماز بگزارند يا چند آيه و يا سوره از قرآن تلاوت كنند و يا انفاقي دهند كه اين نيز مطلوب خواهد بود.

چند نفري كه با هم رفيق طريق سلوك مي شوند، اگر دسته جمعي محاسبه نفس كنند و بنگرند كه چه ميزان پيشرفت يا عقبگرد كرده اند، بالاترين مجلس انس و هيئت است. معاقبه ومجازات نفس سبب پيشرفت

كار تهذيب و تربيت نفس سالك مي شود.

سفارش كرده اند هر شب كه براي خواب آماده مي شويد، رفتار روزانه خود را محاسبه و براي قصورهاي خود عقاب و كيفري منظور كنيد. در اين صورت، شما بنده اي خواهيد بود كه لزومي ندارد كارگزاران قيامت با شما كاري داشته باشند و برايتان حساب سؤال و جواب باز كنند.

از آنچه گذشت اين نكات به دست مي آيد:

1 . ما بايد امر به معروف و نهي از منكر كنيم، اما اگر مؤثر نبود، بايد به اصلاح نفس خود بپردازيم.

2 . برنده كسي است كه در اين دنيا، با اختياري كه دارد، نفس خود را محاسبه و تربيت كند، و گرنه اين امر در قيامت به صورت محاكمه انجام خواهد گرفت.

3 . در محاسبه نفس، چهار عنصر را پي مي گيريم: مشارطه، مراقبه، محاسبه و معاقبه.

4 . هر شب قبل از خواب، به كاركرد خود رسيدگي كنيم تا بر خود ولايت داشته باشيم كه گفته اند: قدم اول سلوك، ولايت بر خود است.

5 . وقتي كسي اهل محاسبه و تربيت نفس خود باشد، او را از محاكمه قيامت چه باك!

كتابخانه تخصصي حج