پرسش: جايگاه و نقش محاسبه نفس را در مسير رشد و تعالي انسان و جامعه بيان كنيد؟
    پاسخ: در مباحث قبلي به اصولي كه به بركت آنها محاسبه نفس تحقق مي يابد شامل اصل تقدير و اندازه گيري- اصل مسئوليت پذيري و اصل بقاي عمل به طور اختصار اشاره شد اينك دنباله اين مبحث را پي مي گيريم!
    د) اصل ثبت و ضبط اعمال
    بسياري از مردم در اثر غفلت ماه ها و سال ها به حساب خود نمي رسند، گويي اصلاً كاري نكرده اند. اينان اعمال گذشته خود را فراموش و از ميان رفته مي پندارند، غافل از اينكه خداوند براي هر فردي پرونده اي ترتيب داده و فرشتگاني را مامور تنظيم آن نموده است و روز قيامت اين پرونده مورد بررسي قرار مي گيرد كه مي فرمايد:
    «و كل انسان الزمناه طائره في عنقه و نخرج له يوم القيمه كتاباً يلقيه منشوراً (اسراء- 13)
    اعمال هر انساني را به گردنش قرار داده ايم و روز قيامت كتابي براي او بيرون مي آوريم كه آن را در برابر خود گشوده مي بيند.
    «اقرا كتابك كفي بنفسك اليوم عليك حسيباً» (اسراء- 14)
    (اين همان نامه اعمال اوست، به او مي گوييم)، كتابت را بخوان! كافي است كه امروز خود حسابگر خود باشي.
    و ان عليكم لحافظين، كراماً كاتبين يعلمون ماتفعلون. (انفطار-12)
    به راستي نگهبانان خوب و نويسندگان آگاهي بر شما گمارده ام كه به تمام اعمال و رفتار شما دانايند. اين پرونده به طور تفصيل بر انسان عرضه مي شود تا جاي هيچ گونه انكار و شبهه اي باقي نماند. اين نمونه آيات و آياتي ديگر كه مجال پرداختن به آنها در اينجا نيست، نشان مي دهد كه تمام كارهايي كه انسان انجام مي دهد به وسيله فرشتگاني ثبت و ضبط شده و در روز قيامت و روز حساب به پرونده هاي اعمال انسان رسيدگي مي شود.
    علي (ع) در اين زمينه مي فرمايد:«... اي بندگان خدا! بر حذر باشيد از روزي كه اعمال مورد بررسي قرار مي گيرد و لرزش ها و تنش ها فراوان است و كودكان (از ناراحتي) پير مي شوند. اي بندگان خدا! بدانيد كه مراقب هايي از خودتان بر شما گماشته شده و ديده باناني از اعضاي پيكرتان ناظر شما هستند و نيز بدانيد كه حسابگران راستگو اعمال شما را ثبت مي كنند و حتي نفس هايتان را نگه مي دارند، نه ظلمت شب تاريك شما را از آنها پنهان مي دارد و نه درهاي محكم و بسته (و خلاصه هر كجا باشيد به همراه شما هستند) و به راستي فردا به امروز نزديك است... (نهج البلاغه- خطبه 156
    هـ) محاسبه و بررسي اعمال از موضوعات بسيار حساس روز قيامت
    در روز محشر هيچ كس را گريزي از محاسبه و بررسي اعمال نيست. چنانكه خداي متعال مي فرمايد: وقفوهم انهم مسئولون (صافات-24) آنها را باز داريد كه بايستي مورد بازجويي قرار گيرند.
    مساله به حدي مهم است كه حتي پيامبران الهي نيز بازپرسي مي شوند:
    فلنسئلن الذين ارسل اليهم و لنسئلن المرسلين. (اعراف- 6)
    ما حتما، هم از اعمال امتها و هم از پيامبران آنها پرسش خواهيم كرد.
    روز قيامت پنجاه موقف دارد كه هر موقفي هزار سال طول مي كشد و در هر موقفي از چيزي پرسش مي كنند. امام صادق (ع) مي فرمايد: اي مردم! پيش از آنكه شما را مورد محاسبه قرار دهند خودتان به حسابتان رسيدگي كنيد، زيرا در روز قيامت پنجاه موقف است كه هر موقفي هزار سال طول مي كشد. سپس اين آيه را تلاوت فرمود«»... في يوم كان مقداره خمسين الف سنه...» روزي كه مقدار آن پنجاه هزار سال است...»
    موضوع محاسبه به قدري دقيق است كه حتي از تصميمات و نيت هاي قلبي انسان نيز پرسش مي شود، چنانكه خداي متعال در قرآن مي فرمايد:«... و ان تبدوا ما في انفسكم اوتخفوه يحاسبكم به الله...» اگر آنچه را كه در دل هايتان هست آشكار يا پنهان كنيد خداوند طبق آن شما را مورد محاسبه قرار خواهد داد.
    يكي از اسامي پروردگار «سريع الحساب» و يكي از نام هاي روز قيامت «يوم الحساب» است و اين هر دو، دلالت بر اهميت حساب و محاسبه مي كند

روزنامه كيهان > شماره 18632 11/7/85 > صفحه 6 (معارف)