كنترل و اداره نفس كار آسان و ساده‏اى نيست بلكه به تدبير، بردبارى و تلاش فراوان نياز دارد مگر نفس امّاره به اين سادگى تسليم مى‏شود؟ و مگر به آسانى پاى ميز محاكمه و حساب‏رسى حاضر مى‏گردد؟
 در اينكه چگونه به حساب خود بپردازيم بايد گفت: يكى از راه‏هايى كه در حساب‏رسى نفس، مؤثر و مفيد است اين است كه انسان به ياد محاسبه شديد و سخت قيامت بيافتد كه در قيامت از جن و انس حساب‏رسى دقيق مى‏كنند. قرآن مى‏فرمايد: «سنفرغ لكم‏ايّه الثقلان»(198) به‏زودى به حساب شمامى‏پردازيم اى دوگروه انس و جن!
 اميرالمؤمنين مى‏فرمايد: «حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبواو زنوها قبل ان توازنوا»(199) قبل از آن‏كه در قيامت به حساب شما برسند در دنيا به حساب خود بپردازيد و قبل از آنكه كارهاى شما رابسنجند خود رابسنجيد.
 قرآن در آيات متعدد موضوع حسابرسى قيامت رامطرح نموده از جمله:
 1. «و ان تبدوا ما فى انفسكم او تخفوه يحاسبكم به اللَّه»(200) اگر آنچه را در نفس داريد ظاهر سازيد يا مخفى كنيد خدا شما را به آن حساب خواهد كرد.
 2. «و نضع الموازين القسط ليوم القيمة فلا تظلم نفس شيئاً و ان كان مثقال حبة من خردل اتينابها و كفى بناحاسبين»(201) ميزان‏هاى عدالت را در قيامت برپا مى‏داريم پس هيچ كس مورد ستم قرار نخواهد گرفت و اگر به مقدار يك مثقال از دانه خردل، عمل داشته باشد آن را براى حساب خواهيم آورد و خود ما براى حساب‏گرى كافى هستيم.
 3. «ان اللَّه كان على كل شئٍ حسيبا»(202) همانا خدا حساب همه چيز را دارد.
 4. «يومئذ الناس اشتاتاً ليروا اعمالهم فمن يعمل مثقال ذرّة خيراً يره و من يعمل مثقال ذرّة شراً يره»(203) در قيامت مردم دسته دسته خارج مى‏شوند تا اعمالشان را مشاهده كنند پس هر كسى ذرّه‏اى كار خير انجام داده باشد آن را خواهد ديد و هر كس ذرّه‏اى كار شر انجام داده باشد آن را مشاهده خواهد نمود.
 شخصى آمد خدمت پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم عرض كرد: «علمنّى مما علّمك اللَّه» از آنچه خداوند به تو تعليم داده به من بياموز، پيامبر او را به مردى از يارانش سپرد تا به او قرآن بياموزد. معّلم سوره «اذا زلزلت» را به او تعليم داد. آن مرد از جا برخاست و گفت: همين مرا كافى است. «يكفينى هذه الاية» وقتى از محضر پيامبر مرخص شد پيامبر فرمود آن مرد فقيه شد و بازگشت «رجع فقيها»
 دليل اين سخن روشن است زيرا كسى كه مى‏داند اعمال انسان حتى به اندازه خردل و ذرّه هم مورد محاسبه قرار مى‏گيرد و در دنيا به حساب خود مى‏رسد و اين بزرگ‏ترين اثر تربيتى روى او دارد.(204)
198) الرحمن، 26.
199) غررالحكم، ص 385.
200) بقره، 284.
201) انبياء 47.
202) نساء، 86.
203) زلزال، 8.
204) تفسير روح‏البيان، ج 10، ص 495